Wat is Rechtstreekse Democratie?
Rechtstreekse Democratie is de overkoepelende naam voor processen waarin individuele burgers op diverse momenten rechtstreeks stemmen over besluiten voor belangrijke thema’s, van onderop en geleid door vertrouwde organisaties die de uitslagen rechtstreeks overbrengen naar politiek en bestuur.
Het is een nieuw, modern en relatief onbekend systeem van burgerinspraak dat nu geleidelijk in opkomst is in Europa en ook in Nederland.
Dit zou op termijn het bestaande stelsel kunnen vervangen, maar nu richt het zich op aanvullende stem en besluitvorming over bepaalde thema’s.
En hoe werkt dat dan?
Het is natuurlijk niet zo dat burgers zelfstandig op allerlei momenten over allerlei zaken stemmen. Het begint met een politiek onafhankelijke en faciliterende organisatie die een werkmodel ontwikkelt en een grote achterban deelnemers bijeen brengt.
Van daaruit worden in overleg met de deelnemers periodiek thema’s gekozen, opties voor beleid ontwikkeld en ter stemming voorgelegd. De resultaten worden ingebracht in de politiek.
Dit proces kan op verschillende manieren – geheel of gedeeltelijk digitaal – worden ingericht.
Waarom Rechtstreekse Democratie?
Eenvoudig, omdat de representatieve democratie in de huidige tijd niet meer voldoet voor de invloed die bevolkingen willen hebben op hun leven. De politiek verkeert in een existentiële crisis, omdat zij geen passend systeem meer is in de huidige samenleving.
Symptomen daarvan zijn polarisatie, tanend vertrouwen, populisme, democratische neergang en stille besluitvorming – zoals de groene transitie – die zich onttrekt aan democratische controle. Het zijn onderwerpen waarover het debat ooit begon als alarmsignaal. Uiteindelijk is dat debat door de zittende macht echter ingesnoerd tot het bagatelliseren, framen en politiek beheersen van de verschijnselen, binnen de instituties die het probleem juist blijven veroorzaken.
Rechtstreekse Democratie is de tegenhanger van de huidige Representatieve Democratie (ook wel ‘parlementaire democratie’) waarin de burger eens per 4 jaar stemt op een politieke partij of politicus die haar daarna zou moeten vertegenwoordigen in alle belangrijke besluiten over alle thema’s gedurende de volgende vier jaren.
Een tussenvorm is Directe Democratie, dat binnen het bestaande bestel van de parlementaire democratie in sommige landen soms wordt gebruikt om de mening van burgers te peilen.
Naar een nieuw politiek tijdperk
Of het nu gaat om nationale besluiten of supranationaal bestuur, het tekortschieten van de democratie heeft één gemeenschappelijke oorzaak: iedere burger wordt vertegenwoordigd via één afgebakende groep die altijd namens hem of haar spreekt over alle mogelijke onderwerpen.
Dit systeem van politieke vertegenwoordiging werkte redelijk goed in de oude industriële samenlevingen, met hun duidelijke sociale-culturele-religieuze groeperingen, maar het sluit totaal niet meer aan bij de actuele geïndividualiseerde samenlevingen. Deze mismatch leidt tot polarisatie, vervreemding en slechte besluitvorming. Samenlevingen zijn complex en veranderen snel, het is noodzakelijk geworden dat burgers direct en nauw betrokken zijn bij beleid en besluiten.
Deze analyse wordt dagelijks bewezen in de praktijk. In recente peilingen in Nederland blijkt 70% van de bevolking geen vertrouwen meer te hebben in de politiek. Crisissituaties en grote maatschappelijke vraagstukken worden niet opgelost. De leefbaarheid, betaalbaarheid en de veiligheid staan onder druk en veel burgers voelen zich niet gehoord. En dat is in veel andere EU-landen niet anders. Er sluimert een groeiende onvrede onder de West-Europese bevolkingen over de leefomstandigheden en openbaar bestuur.
Waar kunnen we Rechtstreekse Democratie vinden?
Er zijn al heel wat partijen bezig met voorbereidingen. Hierbij valt op dat ze allen hetzelfde algemene doel voor ogen hebben, namelijk Rechtstreekse Democratie, maar elk een eigen specifieke vorm kiezen voor de uitvoering.
Europees meest in het oog springend zijn CitizenGo, een grote internationaal opererende organisatie met hoofdkantoor in Madrid, en Civil Democracy, een professioneel initiatief dat al enkele jaren in voorbereiding is vanuit de Universiteit van Zürich, Zwitserland. CitizenGo is zeer zichtbaar met stevige acties in de frontlinie. Civil Democracy is in de testfase met een volledig digitaal systeem voor rechtstreekse burger-besluitvorming.
In Nederland wordt Rechtstreekse Democratie geïntroduceerd door De BurgerUnie (www.burgerunie.nl).